Temel maaş hesaplaması

1. Temel Kavramlar

1.1  Ücret Kavramı

Tanımı

Ücret, işverene tabi ve belirli bir işyerine bağlı olarak çalışanlara hizmet karşılığı verilen para ve ayınlar ile sağlanan menfaatlerdir.

İşyerine bağımlılık

İşi yapan, işyerine bağlı olarak çalışmalıdır. İşyerine bağlılıktan amaç, işin mutlaka işyerinde yapılması değildir. İşverenin buyruk ve yönergelerine uygun olarak işin yapılması yeterlidir.

Örneğin, bir avukat bir işyerine ücretle bağlı olabilir, o işyerinin işlerini yürütür. Ancak, bu etkinliklerini kendi bürosunu kullanarak yapabilir.

Ödeme bir hizmet karşılığıdır

Ödemenin bir hizmet karşılığında yapılması gerekir. İş yasasına göre çalışanlara ödenen paralar ücrettir. Genel hukuk açısından, hizmetin temel öğesi, hizmet erbabının mali ve ekonomik riskle karşı karşıya kalmamasıdır. Bu bakımdan işletme zarar da etse hizmetlinin ücreti ödenecektir.

Ödeme para ile yapılır

Ödemeler, para ile ya da para ile ölçülebilen yahut temsil edilebilen bir çıkar sağlayarak yapılmasıdır. Örneğin, üç ton kömür verilir ya da bir dinlenme yerinde bir dinlence sağlanabilir. Bu sağlanan çıkarlar da ücret sayılacaktır.

1.2         ÜCRET SAYILAN ÖDEMELER

·         G.V.K nun 23. maddesinin 11. Bendindeki ayrıcalık sınırını aşan emekli, dul, yetim ve ve maluliyet aylıkları

·         Önce yapılmış veya gelecekte yapılacak hizmetler için verilen para ve mallar

·         Milletvekili, İl Genel Meclisi, Belediye Meclis üyeleri ile benzerlerine yapılan ödemeler

·         Yönetim ve denetim kurulu başkan ve üyeleri ( huzur hakkı ) ile tasfiye memurlarına yapılan ödemeler

·         Bilirkişilere, resmi arabuluculara, spor hakemleri ve yarışma jürisi üyelerine ödenen veya sağlanan para, mal ve çıkarlar

·         Sporculara verilen transfer ücretleri veya sair adlarla yapılan ödemeler ve sağlanan menfaatler

1.4         İŞYERİ KAVRAMI

İşle ilgili etkinliğin yapıldığı yer işyeridir.

1.5         İŞVEREN KAVRAMI

İşverenler, hizmet erbabını işe alan, emir ve talimatları dahilinde çalıştıran gerçek ve tüzel kişilerdir.

Ücret kavramı iki şekilde ortaya çıkmaktadır.

Yasal kesintilerden arındırılmış olan NET ücret

Yasal kesintiler yapılmamış BRÜT ücret.

Ödemeler üzerinden yapılan yasal kesintiler:

2-SSK PİRİMLERİ

3-GELİR VERGİSİ

4-DAMGA VERGİSİ

1.         SOSYAL SİGORTALAR HUKUKU İLE İLGİLİ KAVRAMLAR

2.1         SİGORTALI KAVRAMI

Sigortalı niteliğini kazanabilmek için şu koşulların yerine gelmesi gereklidir.

·         İş ilişkisinin kural olarak hizmet sözleşmesine dayanması

·         Hizmet sözleşmesinin geçerli olması

·         Ücret karşılığı çalışmış olması. ( Ancak bazı durumlarda ücretsiz çalışanlarda sigortalı olabilir )

·         Hizmet, işverene ait işyerinde yerine getirilmelidir.

·         Bazı kişiler hizmet ilişkisi olmamasına karşın sigortalı olarak kabul edilmektedir. Bunlar,

a) Sigortalının eşi, çocukları ve geçindirmekle yükümlü olduğu yakınları sigortalı sayılır

b) Çiftçi mallarının korunmasında çalışan bekçiler de sigortalı sayılır

c) Sanatçılar

d) Genelev kadınları

·         SSY md. 3' sayılan " sigortalı olmayanlar " arasında olmamak ta aranılan koşuldur.

2.4       PRİM MATRAHI VE PRİM ORANLARI

2.4.1        PRİM MATRAHI

·         Genel olarak  

Primlerin hesabında esas alınacak matrah, sigortalının ücretidir. Ancak aylık kazancın belirsizlik göstermesi yüzünden hesaplanmasında güçlük çıkıyorsa, aylık kazanç günlük kazanca göre belirlenir.

·         Aylık kazancın hesaplanması  

Sigortalılar ve işverenlerin bir ay içinde ödeyecekleri primlerin hesaplanmasında, sigortalının 3 tip geliri göz önünde bulundurulur ve bunların brüt toplamı esas alınır

a) Sigortalının o ay hakkettiği ücretler

Ücretin, tahakkuk ettirilmesi yeterlidir. Mutlaka ödenmiş olması koşulu aranmaz. Fazla çalışma ve tatil ücretleri de bu kavram içine girer.

b) Prim, İkramiye vb.

Ay içinde ödenen, prim, ikramiye gibi ödemeler de matraha dahil edilecektir.

c) Yönetim ve yargı organlarınca verilen kararlar uyarınca yapılan ödemeler

·         Günlük kazancın hesaplaması

Primlerin hesabında günlük kazanç esas alınır. Günlük kazanç, prim matrahını oluşturan matrahın otuzda biridir.

Temel ilke, o ay içinde alınmış ücretlerin toplamının çalışarak ya da çalışmaksızın, ücret alınmış günlerin sayısına bölünmesi yolundadır. Eğer sigortalı, ayın bütün günlerinde prime esas ücret almışsa, bu durumda günlük kazancı 30'a bölünerek hesaplanacaktır. Ay kaç gün çekerse çeksin, yine 30'a bölünür. Bu konuda önemli bir nokta Şubat ayıdır. Şubat ayı 28 gün olmasına karşın sigortada 30 gün olarak gösterilir. Ancak maktu aylık dışında çalışan bir kimse, örneğin şubatta bir gün gelmezse 27 gün gösterilecektir. Buna karşın maktu aylıklı kimseden ücret kesilmesini gerektiren bir gün işe gelmemesi durumunda bir günlük ücret kesintisi yapılacak ve sigorta bordrosunda 29 gün gösterilecektir.

·         Günlük kazancın alt ve üst sınırları

Günlük kazancın alt sınırı, gösterge tablosundaki en düşük göstergenin, yürürlükteki memur katsayısı çarpımı sonucu olarak belirlenir. Ortaya çıkan çarpımın 30'da biri günlük kazancın alt sınırıdır..

Üst sınır ise gösterge tablosundaki en yüksek göstergenin geçerli katsayı ile çarpımının 30'da biridir.

Sigortalının ücreti, alt sınırı altında ise veya sigortalı ücretsiz olarak çalışıyorsa, primler yine günlük kazanç alt sınırı üzerinden hesaplanır, ancak bu kazanç ile alt sınır arasındaki farkın sigorta primlerinin tümünü işveren öder.

Eğer sigortalının ücreti üst sınırın üstündeyse, primler üst sınırdan hesaplanacaktır. Başka bir deyişle üst sınırın üstündeki ücretlerden prim alınmaz.

·         Birden çok işyerinde çalışma durumu

Birden çok işyerinde çalışan sigortalının, her işverenden elde ettiği kazançlar ayrı ayrı göz önüne alınır ve primler buna göre hesaplanır.

2.4.2        PRİM ORANLARI

Prim oranları, yasayla saptanır ve değiştirilir. Şu anda 7 tür prim vardır.

·         İş Kazası ve Meslek Hastalığı Sigortası Primi

Yapılacak olan işin tehlike sınıf ve derecesine göre saptanır. İşyerinin tehlike sınıf ve derecesini SSK saptar ve işverene bildirir.

Bu primin oranı % 1.5' tan az ve % 7' den çok olamaz ve primin tümü işverence ödenir.

·         Hastalık Sigortası Primi

Toplam prim oranı % 11' dir. Bunun % 5' I sigortalı, % 6' sı işveren tarafından karşılanır.

·         Analık Sigortası Primi

Prim oranı % 1' dir. Tümü işveren tarafından karşılanır.

·         Malullük, Yaşlılık ve Ölüm Sigortası Primi

Sigortalının kazancının % 20' si oranında prim alınır. Primin %11' , işveren, %9'u işçi tarafından ödenir. Ancak maden işyerlerinde, yeraltında çalışanlar ile ağır, yıpratıcı ve zehirleyici işyerlerinde çalışanlar ve basın işyerlerinde çalışanlar için toplamı % 22 olup, % 9'u işçi, % 13' ü işverence ödenir.

·         İşsizlik Sigortası

Sigortalının kazancının % 3'i oranında prim alınır. Primin %1 'si işçi %2'si işveren tarafından ödenir. İşsizlik sigortası 01/06/2000 tarihinden itibaren TTF kesintisi kaldırılıp yerine kesilmeye başlanmıştır.

·         Sosyal Güvenlik Destek Primi ( SGDP )

Bir sosyal güvenlik kuruluşundan yaşlılık aylığı almakta iken, sigortalı olarak yeniden bir işte çalışmaya başlayanların yazılı istemde bulunmaları durumda, yaşlılık aylıklarının ödenmesine devam edilir. Ancak, bunların prime esas kazancı üzerinden % 24 oranında sosyal güvenlik destek primi kesilir. Bu primin % 6' sı sigortalı, % 18' i işverence ödenir.

2.5       VERGİ YÜKÜMLÜSÜ KAVRAMI

Vergi yasasına göre kendisine vergi borcu düşen gerçek ve tüzel kişidir. Damga Vergisi Yasası'na göre, vergi yükümlüsü, kağıtları imza eden kişilerdir. Buna göre kendilerine ücret ödenen kişiler, damga vergisi yükümlüsü olarak kabul edileceklerdir.

2.5.1        GELİR VERGİSİNDE VERGİSİNDE VERGİ YÜKÜMLÜSÜ

Türkiye'de yerleşmiş olan gerçek kişiler ile resmi kurumların veya merkezi Türkiye'de olan kuruluşların yabancı ülkede çalışan ve Türk vatandaşı olan personeli tam yükümlüdür.

·         Türkiye'de yerleşme

İkametgahı Türkiye'de olanlar ile Türkiye'de bir takvim yılı içinde 6 aydan çok oturanlar yerleşmiş sayılır

·         Yabancı ülkede çalışma

Türkiye'de merkezi olan resmi ve özel kuruluşların, işleri dolayısıyla yabancı ülkede oturan ve çalışan Türk vatandaşı olan personeli de tam yükümlüdür

·         Gelir elde etme

Anılan bu kişiler Türkiye'de yahut çalıştıkları ülkede bir gelir elde edeceklerdir. Ancak bu kişileri geliri, elde ettikleri yabancı ülkede vergilendiriliyorsa, bu gelirleri üzerinden Türkiye'de vergi ödenmeyecektir.

2.5.3        VERGİ SORUMLUSU

Vergi sorumlusu, verginin ödenmesi bakımından alacaklı vergi dairesine muhatap olan kişidir.Kestiği vergiyi tam olarak vergi dairesine yatırmakla yükümlüdür, bu yükümlülüğünü yerine getirmezse, yatırmadığı vergiden sorumlu olur.

Gelir vergisi açısından

Hizmetlileri çalıştıran işverenler, ödemeyi yaparken vergisini de kesmek zorundadırlar. Ücret ve ücret sayılan ödemeler bu yolla vergilendirilir.

Damga vergisi açısından

Vergiye bağlı kağıtlara ait damga vergisinin ödenmesinde kağıtları gösterenler sorumludur. Ücretlerden yapılan damga vergisi kesintisi, pul yapıştırmak yöntemi yerine muhtasar beyannamede göstermek yoluyla ödenir.

2.5.4        VERGİ MATRAHI KAVRAMI

Vergi matrahı, üzerinden vergi hesaplanacak, başka bir deyişle vergiye tabi tutulacak miktardır.

Gelir vergisi matrahı

Ücretin safi tutarı işveren tarafından verilen para ve ayınlarla sağlanan miktardır. Burada gerçek yöntemde saptanan ve götürü yöntemde saptanan ücretleri incelemek gerekir.

Gerçek yöntemde saptanan ücretler

·         Gerçek ve tüzel kişilerin yanında çalışan hizmetlilerin ücretleri

·         Ücretlerini yabancı ülkedeki işverenden alan hizmetlilerin ücretleri ile yabancı elçilik ve konsolosluk memur ve hizmetlilerin ücretleri

·         GVY md.86 ve 87.'ye göre yıllık beyanname ile bildirilmesi gereken ücretler. ( Birden fazla işverenden ücret alanlardan yıllık geliri belli bir sınırı geçenler ve yıllık geliri bu sınırın altında kalanlar )

Götürü yöntemle saptanan ücretler

Gerçek tutarı üzerinden olmayıp, devletçe saptanan maktu matrahlar üzerinden vergilenen ücretlerdir. Bu kişiler;

·         Kazançları götürü yöntemle saptanan ticaret sanat ve serbest meslek erbabı yanında çalışanlar

·         Özel hizmetlerde çalışan şoförler

·         Özel yapı sahiplerinin ücretle çalıştırdığı yapım işçileri

·         Taşınmaz anamal iradı sahibi yanında çalışanlar

·         Maliye Bakanlığınca götürü ücret kapsamına alınan kişiler

Toplam kazançtan aşağıdaki indirimler yapıldıktan sonra kalan miktar, gelir vergisi matrahıdır.

·         Devlet memurlarından yapılan ( Meyak ) kesintilerle, Ordu Yardımlaşma Kurumu ( Oyak ) kesintileri ve benzeri kamu kurumları için yapılan kesintiler

·         Emekli ödentisi veya Sosyal Sigorta primleri

·         Kişisel sigorta primleri (Personelden kesilen sigorta miktarını aşmamak kaydıyla)

·         İşçi sendikası ödentisi

·         Zorunlu tasarruf kesintisi

·         Özel indirim ve sakatlık indirim

2.6       GELİR VERGİSİ İNDİRİM HADLERİ

Gelir Vergisi Yasası'nın 31. Maddesine göre iki tür indirim vardır. Özel indirim ve sakatlık indirimi.

Özel indirim

Genel olarak;

·         İndirim, aile reisinin, eşinin ve çocuklarının her birinin gerçek yöntemde saptanan ücretlerine ayrı ayrı uygulanır.

·         Dar yükümlülükte uygulanmayacağı gibi götürü ücretlerde de uygulanmaz

·         İndirim günlük olarak saptanır. Eğer ödeme aylık yapılıyorsa, indiririmde aylık tutar göz önüne alınacaktır. Örneğin; bir ayda 10 gün işe gelmeyen bir işçinin indirimi 20 gün olarak değil, bir aylık indirim olarak hesaplanacaktır. Ücret günlük olarak belirlenmişse, indirim de günlük olarak hesaplanacaktır.

Kalkınmada öncelikli yörelerde bu indirimler farklılaşır. İndirim miktarlarını, bölgelere göre Bakanlar Kurulu belirler ve özel indirimin 15 katına kadar çıkarabilir

Sakatlık indirimi

.

Bu indirim, Maliye ve Gümrük Bakanlığı ile Sağlık ve Sosyal Yardım, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlıklarının birlikte hazırladıkları, yönetmelikteki esaslara göre, sakatlık derecesinin tespitinden sonra uygulanabilir.

Bu yönetmeliğe göre sakatlar 3 gruba ayrılmaktadır.

·         Çalışma gücünün % 80 ve daha çoğunu yitirenler 1. derece sakat

·         Çalışma gücünün enaz % 60'nı yitirenler 2. derece sakat

·         Çalışma gücünün enaz % 40'nı yitirenler 3. derece sakat, sayılır.

Sakatlık indiriminin tutarı,

·         1. Derece sakatlarda özel indirimin 8 katı

·         1. Derece sakatlarda özel indirimin 4 katı

·         1. Derece sakatlarda özel indirimin 2 katı

şeklinde bulunur.

İndirimin uygulanması

Sakatları Devlet hastanelerinden rapor almakla yükümlüdür. Sakatlık indiriminden yararlanmak isteyen kişi, Defterdarlık Gelirler Müdürlüğü'ne başvurarak, muayeneye gönderilir ve sakatlık dereceleri saptanarak indirimden yararlandırılır.

Sakatlık indirimi uygulanan kişiye, özel indirim de ayrıca uygulanır.

2.7       VERGİ ORANLARI VE VERGİNİN HESAPLANMASI

Vergi oranları Bakanlar Kurulu tarafından her yıl başında belirlenir. Oranlar belli tutar aralıklarında değişir. Örneğin, 2005 yılı Ocak ayından itibaren geçerli olan vergi dilimleri ve oranları aşağıdaki gibidir.

2005 Yılı Gelirlerine Uygulanacak G.V.Tarifesi:

0.- 6.600.- arası % 15

6.600.- 15.000.- arası % 20

15.001.- 30.000.- arası % 25

30.001. 78.000 arası % 30

78.001 arası % 35

nisbetinde vergilendirilir.

·         Sporculara yapılan ödemelerden tarifeye bakılmaksızın 01.05.1994 - 31.12.2000 arasında %15 nispetinde vergilendirme yapılır.

·         Tam mükellefiyete tabi kişilerin yanında çalışan gemi adamlarının münhasıran uluslararası sularda geçen hizmetleri karşılığında ödenen ücretlerden tarifeye bakılmaksızın 01.01.1994 - ............ arasında %10 nispetinde vergilendirme yapılır.

2.8       VERGİNİN HESAPLANMASI

Gelir vergisinin hesaplanabilmesi için ilk önce gelir vergisi matrahının bulunması gerekir.

Gelir vergisi matrahı(GVM)=Brüt ödemeler-(ssk+vergi indirimleri)

Bulunan gelir vergisi matrahı vergi dilimlerine uygulanır ve gelir vergisi kesintisi bulunur.

Yükümlünün aylık gelirine önce ilk oranlar uygulanır. Daha sonra bu gelirler, kümülatif olarak toplanır ve ikinci dilime ulaşıldığında bir sonraki vergi oranı uygulanır. Ayrıca, bu tolanan ücretlerin, bordroda ayrı bir sütunda toplanması da öngörülmüştür. Yani bir önceki ay itibarı ile vergi matrahları toplamlı bordroda bir kolonda gösterilir.

Örnek:

Bay ZAFER'İN aylık ücreti 4.000. YTL olsun.Bu durumda Ocak ayındaki gelir vergisi kesintisini bulalım.

GVM:Ödemeler-(ssk+vergi indirimi)

SSK Taban Matrahı : 16,29 YTL/GÜN 488,70 YTL /AY

SSK Tavan Matrahı : 105,89 YTL/GÜN 3.176,55 YTL/AY

Kişinin aylık ücreti SSK tavan matrahından fazla olduğu için SSK pirimi tavan matrahı üzerinden hesaplanır.

Ssk primi: 3.176,55 * %15= 476,48 ytl

Özel vergi indirim: 45,00 ytl /ay (1.1.2004 tarihinden itibaren özel vergi indirimi 0 olarak dikkate alınıyor. Ancak ileriki tarihlerde tekrar rakamsal bir değişiklik olması durumunda bu örnek verilmiştir. )

GVM = 476,48 + 45,00 = 521,48.-

= 4.000 -521,48

= 3.478,52

Bulunan gelir vergisi matrahı 0 ile 6.600arasında olduğu için gelir vergisi matrahının, ilk

dilimin oranına uygulanması gerekir bu oranda %15 tir.

Gelir Vergisi: 3.478,52 *0.15 = 521.78 YTl

Şubat ayı hesaplamasında,

Bay Zafer'in aldığı maaş yine 4.000. Ytl 'dir. Ayrıca 1.000. Ytl Yakacak yardımı almıştır. Brüt ücret üzerinden kesilen ssk rakamı SSK tavan matrahından yüksek olduğundan SSK tavan matrahından kesilecektir.

SSK prim kesintisi = 476,48 Ytl SSK Tavan matrahının (3.176,55) %15'i SSK kesintisi olarak kesilmiştir. Bu kesintinin % 3 'si İssizlik sigortası kesintisidir.

Özel indirim = 45,00 .- Ytl

Sosyal yardım SSK kesintisine tabi değildir. Ücrete Gelir vergisi kesintisi aşamasında eklenerek hesaplanacaktır.

GVMatrahı = 5.000.- (476,48+ 45,00 ) = 4.478,52 Ytl olarak bulunur.

Devreden KMV: 3.478,52.-Ytl

Böylece kümülatif vergi matrahı 3.478,52+4.478,52=7.957,04 oluşacağından, 4.478,52 YTL' lık tutarın 6.600- YTL'ye tamamlayan kısmından % 15, sonraki kısmından da ( 2.dilime geçen bölümünden ) % 20 oranında vergi hesaplanmalıdır.Yani şubat ayı vergisi,

İlk dilime giren bölümü,

6.600. - 3.478,52= 3.121,48 YTL

kalan bölümü,

4.478,52 - 3.121,48 = 1.357,04 Ytl

GV1 = 3121,48 * 0.15 = 486,22 Ytl

GV2 = 1.357,04 * 0.20 = 271.41 Ytl olduğundan Şubat ayı gelir vergisi,

486,22 + 271,41 = 739,63 YTL olarak bulunmuş olacaktır.

Ücretler, yükseldikçe, kümülatif toplam da artacak ve net ücretlerde azalma olacaktır. Bundan dolayı uygulamada, genellikler, yüksek ücretli çalışmak isteyenler net ücret anlaşmaları yapmakta, böylece kümülatif toplam dolayısıyla artan vergi oranlarından net ücretlerinin zarar görmemesini sağlamaya çalışmaktadırlar.

2.9       DAMGA VERGİSİ MATRAHI

Damga vergisi, maktu veya oransal alınan bir vergidir. Maktu vergi alınan kağıtlarda, kağıtların niteliğine göre vergi belirlenir. Oransal olarak alınan vergide ise matrah, kağıtlarda yazılı olan paradır.Ücretlerin tümü, damga vergisine matrah oluşturur.Özel gider indirimi dışında bütün ödemeler üzerinden binde 6'dir.(0.006).

ÜCRET VE ÜCRET NİTELİĞİNE OLAN ÖDEMELERİN KESİNTİLERİ

2.10   SOSYAL YARDIMLARDAN YAPILAN KESİNTİLER

Devamlı olarak verilen sosyal yardımlar